Diagnostyka boreliozy jest tematem wzbudzającym wśród pacjentów wiele emocji. Decyzja o rozpoznaniu i leczeniu boreliozy powinna być podejmowana wyłącznie przez lekarza. Osoba, która znalazła na swoim ciele kleszcza i obserwuje niepokojące objawy, powinna zgłosić się do specjalisty i jemu pozostawić postawienie rozpoznania. Lekarz na podstawie rozmowy z pacjentem i oceny jego symptomów podejmuje decyzję o dodatkowych badaniach i ewentualnym leczeniu. Oficjalne wytyczne międzynarodowe i polskie ściśle definiują, jak powinna wyglądać ścieżka diagnostyczna boreliozy. Obowiązujące w Polsce wytyczne dotyczące diagnostyki boreliozy są wydawane przez Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych (PTEiLChZ).
Według PTEiLChZ podstawą rozpoznania boreliozy jest obraz kliniczny pacjenta. W przypadku wystąpienia charakterystycznej zmiany skórnej, zwanej rumieniem wędrującym, można mówić o pewnym rozpoznaniu choroby bez konieczności wykonywania badań laboratoryjnych. Należy jednak pamiętać, że rumień wędrujący nie pojawia się u wszystkich zakażonych krętkami Borrelia. Pierwsze objawy choroby mogą być niespecyficzne i wymagają weryfikacji laboratoryjnej. W diagnostyce boreliozy wykorzystuje się przede wszystkim testy serologiczne, które polegają na wykrywaniu przeciwciał przeciwko bakterii Borrelia w surowicy krwi pacjenta. W tym celu rekomendowana jest dwuetapowa strategia diagnostyki laboratoryjnej boreliozy:
Etap przesiewowy jest wykonywany m.in. za pomocą wysokoczułego testu ELISA w klasach przeciwciał IgM oraz IgG. Wynik ujemny tego testu jest ostateczny. W przypadku dodatnich (lub granicznych) wyników testu przesiewowego zaleca się jego potwierdzenie za pomocą bardziej specyficznych testów potwierdzających.
Etap potwierdzenia jest wykonywany za pomocą wysokospecyficznego testu typu immunoblot. Przeprowadzenie tego testu jest konieczne jedynie w przypadku otrzymania dodatniego lub granicznego wyniku w teście ELISA. Nie zaleca się wykonywania testu potwierdzenia z pominięciem testu przesiewowego (ELISA) ani w przypadku uzyskania wyniku ujemnego w teście przesiewowym.
Dwuetapowe postępowanie w diagnostyce boreliozy jest racjonalne, ponieważ obie metody wzajemnie się uzupełniają. Wczesna i odpowiednio przeprowadzona (zgodnie z rekomendacjami) diagnostyka boreliozy ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia i uniknięcia długofalowych powikłań.
Rekomendowane strategie diagnostyczne opierają się na aktualnym stanie wiedzy i są uznawane za najbardziej właściwe. Problemem pozostaje jednak ich niepełne przestrzeganie.
Takie podejście utrudnia prawidłową interpretację wyników i może prowadzić do błędnej diagnozy.
Test ELISA to uznane na całym świecie badanie przesiewowe o wysokiej czułości stosowane w diagnostyce boreliozy. Jego podstawowym zadaniem jest skuteczne wykluczenie choroby – oznacza to, że wynik ujemny eliminuje potrzebę dalszej diagnostyki w tym kierunku.
Test ELISA wykrywa szerokie spektrum przeciwciał produkowanych przez układ odpornościowy w odpowiedzi na kontakt z krętkami Borrelia. Zaleca się jego wykonanie równolegle w dwóch klasach przeciwciał: IgM i IgG. Przeciwciała te można podzielić na specyficzne dla krętków Borrelia oraz niespecyficzne, które mogą być obecne także w innych stanach klinicznych.
Z tego względu każdy dodatni wynik testu ELISA wymaga potwierdzenia testem immunoblot w celu określenia specyficzności antygenowej przeciwciał. Pojawia się pytanie: dlaczego test immunoblot nie powinien być wykonywany bez wcześniejszego testu ELISA?
Test ELISA jest badaniem ilościowym, co oznacza, że posiada ustaloną wartość progową (cut-off). Ujemny wynik nie wyklucza całkowicie obecności przeciwciał anty-Borrelia, lecz wskazuje, że ich poziom jest bardzo niski i nie ma znaczenia klinicznego. Potwierdzanie w drugim etapie wyników ujemnych jest niezalecane, ponieważ minimalna ilość przeciwciał (poniżej wartości cut-off) może wywołać fałszywie dodatnią reakcję w teście immunoblot, prowadząc do niepotrzebnego niepokoju zarówno u lekarzy, jak i pacjentów.
O czym jeszcze należy wiedzieć? We wczesnej fazie infekcji wyniki badań w kierunku przeciwciał mogą być ujemne, mimo aktywnego zakażenia. Taki stan określany jest mianem okna serologicznego.
Test immunoblot, znany także jako Western Blot, to wysokospecyficzne badanie potwierdzające w diagnostyce boreliozy. Początkowo opierał się na elektroforetycznym rozdziale natywnych antygenów krętków Borrelia, obecnie jednak stosowane są antygeny rekombinowane lub antygeny lipidowe ekstrahowane ze ściany komórkowej bakterii.
Celem testu immunoblot jest określenie specyficzności antygenowej przeciwciał, które zostały wykryte w teście ELISA, dając wynik dodatni. Wynik badania immunoblot przypomina wzór kodu kreskowego – pojawiające się pasma odzwierciedlają obecność przeciwciał skierowanych przeciwko określonym antygenom bakteryjnym. Kluczowe znaczenie mają antygeny OspC (dla klasy IgM) i VlsE (dla klasy IgG).
Zgodnie z wytycznymi amerykańskiej agencji CDC przy wykonywaniu i interpretacji testu immunoblot należy pamiętać, że:
Więcej o tym, jakie testy wybrać do diagnostyki boreliozy oraz kiedy najlepiej wykonać badania, dowiesz się w zakładce „Testy na boreliozę”.
